Nysa

Procesy

1608 - biskupem wrocławskim i zarazem księciem nyskim zostaje Karol I Habsburg (rezyduje głównie w Nysie).

1619 - Karol I Habsburg zostaje Wielkim Mistrzem Krzyżackim. W tym samym roku, w wyniku wojny trzydziestoletniej opuszcza Śląsk i udaje się na wygnanie do Rzeczypospolitej, na dwór katolickiego Zygmunta III Wazy.

1622 - wraca z wygnania Karol I Habsburg (wielki mistrz krzyżacki) wraz z jezuitami i rozpoczyna kontrreformację. Jezuici zakładają w Nysie swoje kolegium i gimnazjum.

1624 - umiera Karol I Habsburg (krótko przed śmiercią otrzymuje tytuł wicekróla Portugalii). Jego serce zostaje pochowane w kościele jezuickim w Nysie.

1625 - biskupem wrocławskim i księciem nyskim zostaje Karol Ferdynand Waza (nie rezyduje w Nysie) i pełni tę funkcję do 1655. Miasto nawiedza kolejna zaraza dżumą.

1626 - na dawnym cmentarzu buduje się Kościół św. Rocha (był on patronem chorych na dżumę, która objęła wtedy Nysę); formalnym władcą księstwa zostaje biskup sufragan Jan Baltazar Liesch von Hornau (do 1661).

1627 - Prokurator nyski, Franciszek Zacher zostaje głównym inicjatorem polowań na czarownice.

1633 - kolejna epidemia dżumy, która zabiła 6 tysięcy mieszkańców. Franciszek Zacher znowu rozpoczyna falę procesów.

1634 - głównym śledczym w Księstwie Nyskim zostaje biskup prokurator Martin Lorenz z Nysy. Urząd ten sprawuje do 1648 roku.

1635 - administratorem biskupstwa wrocławskiego i nyskiego zostaje Jan Baltazar Liesch von Hornau.

wrzesień 1636 - zarząd nyski wydał zgodę na budowę pieca do palenia czarownic, który został wykonany przez nyski cech zdunów. Pomysłodawcą był nyski biskup sufragan Jan Baltazar Liesch von Hornau, który sprawował faktyczną władzę w latach 1626-61 (był on podwładnym biskupa wrocławskiego Karola Ferdynanda Wazy, który rządził w latach 1625-1655, a potem Leopolda I Wilhelma Habsburga). Wyrok zapewne wydawano w Domu Wagi Miejskiej (jeszcze przez kilka wieków znajdowała się przed nim szubienica), oskarżone więziono we Wieży Wrocławskiej (wejście do niej znajdowało się tylko od góry z poziomu murów miejskich), lecz sam piec znajdował się zapewne poza murami miasta ze względu na niebezpieczeństwo rozproszenia ognia (drewniana architektura), ale także ze względu na charakter skazanych (wspólniczki diabła samą swoją obecnością plugawiły otoczenie). Przypuszcza się, że piec mógł być umiejscowiony albo w okolicach dzisiejszego dworca kolejowego (wyjście Bramą Wrocławską), albo za rzeką na drodze do Otmuchowa (wyjście Bramą Ziębicką, na tzw. Górce Otmuchowskiej, niedaleko Altany Eichendorffa; GPS: N 50.4738917°, E 17.315766°). Pojemność pieca oceniano na 20 osób. Według przypuszczeń była to kamienna budowla w formie wiejskiego pieca wysokości 8 stóp, zamykana żelaznymi drzwiami. Według źródeł, piec działał ponad dziesięć lat i palono w nim żywcem nawet małe dzieci. Niektórzy autorzy oceniają ilość spalonych osób na ponad dwa tysiące.

6 września 1639 - odnalezione dokumenty mówią, że w tym dniu w piecu spalono 26 kobiet (wśród nich, jedną z Jarnołtówka)¹.

1642 - przeniesienie cmentarza miejskiego znajdującego się do tej pory za Bramą Wrocławską na miejsce cmentarza św. Rocha (obecna ulica Wojska Polskiego 74).

1651 - spalono w piecu żywcem 42 kobiety², w tym dwie żony nyskich rajców. Piętnaście oskarżonych wskazywało jako czarownika osobę spowiednika biskupa. Cesarz wydał więc zakaz dochodzeń o czary³.

31 sierpnia 1651 - egzekucja handlarza przędzą Rautenstraucha; proces rozpoczął się 22 sierpnia, a wyrok zapadł 28 sierpnia⁴.

13 grudnia 1651 - wyrok na Barbarę Kronasser z Velkich Kunětic oraz na Urszulę Jones z Pisečnej⁵.

1656 - władcą księstwa nyskiego zostaje Leopold I Wilhelm Habsburg (nie rezyduje w księstwie).

25 listopada 1683 - ogłoszono wyrok na Kaszpara (Kacpra) Gottwalda z Domašowa, który rzekomo uczestniczył w sabacie przy Petrovych Kamenech oraz zdobył wiedzę, dzięki której mógł tylko myślą uśmiercać dobytek i rzekomo dokonał tego na jednej krowie, a ponadto własną krwią zapisał się do specjalnej "czarnej księgi" najbliższych wspólników diabła⁶.

19 lutego 1684 - ogłoszono wyrok na Annę Stenzel (Stenzelovą) z Domašowa i jej dwudziestoletnią córkę Rozynę Stenzel, która przyznała się, że ze swoją matką "zwiedziona straszliwą zbrodnią, czarnej magii się oddała, na widłach przez komin leciała, na diabelskie spotkania na pastwiska przybywała, gdzie zgodnie z tradycją czarownic tańczyła"⁷. To one podobno zaprowadziły Kaszpara Gottwalda na sabat czarownic. Przed własną śmiercią Anna musiała obserwować ścięcie swojej córki. Obie później spalono.

1689 - ostani proces w Nysie, dotyczył dwóch kobiet z Jawornika, które poddano "okrutnym męczarniom, paleniu i ciągnieniu tak, że do końca życia nie powrócą do poprzedniego stanu zdrowia". Nie przyznały się do winy i zostały zwolnione⁸.

1701 - na polecenie biskupa Franciszka Ludwika Neuburga odlano dzwon św. Anny, który został zawieszony w dzwonnicy św. Jakuba. Na jego rondzie została zamieszczona sentencja: "Dum Anna sonat omnia fantas mata fugat" ("Dźwięk dzwonu św. Anny niech wypłoszy czarownice z księstwa")⁹. Obecnie dzwon znajduje się w niemieckim Euskirchen (niedaleko Bonn) w kościele pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusa.

1740 - władca księstwa biskupiego, król pruski Fryderyk II Wielki zakazał stosowania tortur w całych Prusach¹⁰.

Rys historyczny

XIII wiek - Nysa jest pod władaniem biskupa wrocławskiego Wawrzyńca (który rozpoczął wydobywanie złota u podnóża Biskupiej Kopy), aczkolwiek margrabia morawski Władysław Henryk ośmielił się wyciągnąć rękę po biskupie dobra i zagarnął w 1220 roku kopalnię złota w Zlatých Horách (skarga biskupa w Rzymie nic nie pomogła).

23 czerwca 1290 - Henryk IV Probus (Prawy), władca dzielnicy śląskiej, oddaje kasztelanię otmuchowską biskupom, co uznaje się za datę powstania księstwa kościelnego biskupów wrocławskich (stolica księstwa z Otmuchowa zostaje przeniesiona do Nysy).

1315 - spalenie na stosie beginek (zgrupowanie religijne).

1341 - powstaje urząd inkwizytora.

27 czerwca 1497 - zostaje na Rynku ścięty książę nyski Mikołaj II Niemodliński za to, że na sejmiku śląskim (kwestie zegrożenia ze strony Turków) rzucił się ze sztyletem na biskupa wrocławskiego Jana IV Rotha; wbrew zasadom, na rozkaz biskupa został pojmany w katedrze / kościele św. Jakuba (przed ołtarzem), osądzony w języku niemieckim, czemu się sprzeciwiał (prawo sądzenia księcia miał wtedy tylko król). Jego ostatnie słowa brzmiały: O Nyso! Nyso! Czyż dlatego moi przodkowie darowali ciebie Kościołowi, abyś mi teraz życie wydzierała?. Pochowany w kościele franciszkanów w Opolu, na jego grobie znajduje się inskrypcja: Leży tutaj pogrzebany ja, który padłem wierny swym zasadom i mężnie zgiąłem kark po miecz kata. Przechodniu, powiedz dumnym władcom, że książę Mikołaj istnieje.

1526 - Nysa jest pod panowaniem wiedeńskich arcykatolickich Habsburgów.

1586 - umocnienie katolicyzmu za panowania Zygmunta III Wazy i jego następców (kontrreformacja).

1590 - trzęsienie ziemi burzy ratusz o wysokości 90 metrów.

XVII (początek) - budowa Domu Wagi Miejskiej (waga znajdowała się przy wejściu, pod arkadami; znajdował się tam również wzorzec łokcia). Budynek był siedzibą władz administracyjnych Księstwa Nyskiego.

1620 - pierwszy najazd turecki.

1622 - upadek powstania czeskich protestantów.

1623 - Christoph Scheiner, superior Kolegium Jezuickiego w Nysie (dzisiaj mieści się tam liceum), odkrywa plamy na Słońcu;

1637 - powstanie cmentarza św. Rocha dla ofiar dżumy. Początkowo na jego terytorium znajdowały się także namioty z konającymi.

1643 - przebudowa umocnień miejskich, m. in. pojawia się fosa wodna z ukrytymi drogami pomiędzy nimi oraz 10 bastionów.

1648 - powstanie kozackie Chmielnickiego.

1655 - tzw. Potop Szwedzki (w rzeczywistości szwedzka odsiecz dla prześladowanych polskich protestantów).

1658 - wypędzenie arian.

1686 - powstaje "Piękna Studnia" autorstwa Wilhelma Hellewega, miała chronić przed zatruciem wody w mieście. Na szczycie dwugłowy orzeł Habsburgów, podstawa to marmur sławniowicki.

28 luty 2008 – Na sesji Rady Powiatu Nyskiego, uchwalono stworzenie projektu ku pamięci ofiar, ustawienie tablic informacyjnych w miejscach kaźni i wydanie przewodnika "Szlakiem czarownic po czesko-polskim pograniczu". Przeciwko temu projektowi głosowali katoliccy radni związani z Kościołem.

Przypisy:
¹ Zob. "Szlakiem czarownic po czesko-polskim pograniczu", red. G. Zwoliński, wyd. Starostwo Powiatowe w Nysie, Nysa 2009, s. 42.
² Jan Feliks Padewitz, "Historia kościoła św. Jakuba", Nysa 1698.
³ Zob. W. Korcz, "Wspólniczki diabła, czyli o procesach czarownic na Śląsku w XVII wieku", Śląski Instytut Naukowy, Katowice 1985, ss. 94-97; atque etiam: "Bericht Von der Hexerey im Neissischen Bistumb", 1651 (djvu format).
⁴ Ibidem, s. 101.
⁵ Zob. "Szlakiem czarownic po czesko-polskim pograniczu", red. G. Zwoliński, wyd. Starostwo Powiatowe w Nysie, Nysa 2009, s. 15.
⁶ Ibidem, s. 15.
⁷ Ibidem, ss. 15, 68.
⁸ Ibidem, s. 44.
⁹ Ibidem, s. 44.
¹⁰ Ibidem, s. 44.